پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - ضرورتها و نيازها در حوزهي مطالعات زنان
ضرورتها و نيازها در حوزهي مطالعات زنان
لطفاً دلايل و چگونگي تاسيس «دفتر مطالعات و تحقيقات زنان» را بيان كنيد.
حوزههاي علميه با وجود امتيازات فراوان، از صدر مشروطيت به اين سو همگام با تحولات اجتماعي نبوده است، به اين معنا كه تحولات را دقيقاً شناسايي كنند، موضوعشناسي كنند و بخواهند به صورت زمانمند و روشمند، و به موقع اعلام نظر كرده و ديدگاههاي ديني را تبيين نمايند. اين باعث شده نگاه ما نسبت به مسايل مختلف و پديدههاي جديد، نگاه غيرتخصصي باشد؛ مثلاً يك مسئلهاي بوجود ميآيد و تأثيراتي را در محيط اجتماعي ميگذارد و آن گاه حوزه با آن رو به رو ميشود. اين يكي از آسيبهايي است كه حوزه در چند دههي گذشته با آن رو به رو بوده است. مباحث مربوط به زن و خانواده هم يكي از اين مسايلي است كه تاكنون دربارهي آن كار سازماني صورت نگرفته است. همگام بودن با تحولات اجتماعي به معناي قبول پديدههاي جديد نيست، بلكه به اين معنا است كه حوزه به گونهاي تقويت شود كه بتواند پيش از اين كه پديدهاي به جامعه برسد، دربارهي آن مسئله تحليل و ارزيابي كند و هم چنين بتواند موضع مناسبي را اتخاذ كند.
نگرش ما به عنوان يك عالِم ديني به مسايل و پديدهها، جزيي است. يك عالم ديني، پديده را منتزع از پديدههاي هم جوارش ملاحظه ميكند؛ مثلاً اگر به شما بگويند اشتغال بانوان از ديدگاه ديني چه حكمي دارد، ممكن است بگوييد از نظر ديني اشكالي ندارد و بايد شئونات خانوادگي حفظ شود و اجازهي شوهر براي خارج شدن از منزل گرفته شود، در حالي كه از ديدگاه جامعهشناسان مسئلهي اشتغال زنان به شكل كنوني، پديدهي جديدي است كه به جامعهي صنعتي مربوط ميشود و نبايد آن را با كار كردن زنان اشتباه گرفت و ويژگيهاي خاص خودش را دارد. اين كه اشتغال زنان در سطح كلان چه اثراتي بر روابط خانوادگي دارد؟ اين كه چه بحراني در بيكاري مرد ـ كه نفقه دهنده است ـ ايجاد ميكند؟ اين مسئله تا چه اندازه روابط اجتماعي را بر هم ميزند؟ اينها مسايلي است كه روي آن كار نشده است.
بنابراين، بايد نسبت به مسايل زنان نگاهي جامعنگر و نظاممندي داشته باشيم كه اين نيز در گروي كار سازماني و گروهي است.
يكي از ضرورتهاي تاسيس دفتر مطالعات و تحقيقات زنان اين است كه به اين مسائل نگاه كارشناسانه و گروهي بشود. مسئله ديگر اين است كه در تهاجم فرهنگي ـ كه خود غربيها اسم آن را مقابله با بنيادگرايي ميگذارند ـ محور زنان در ردهي اول اهميت قرار دارد.
مجله اكونوميست (چاپ انگلستان) در سال ١٣٧٤ تحليلي داشت در مورد اين كه چگونه بايد با بنيادگرايي اسلامي مبارزه كنيم. يكي از سه محور مهم تحليل اين نشريه، زنان و به ويژه بحث روابط بين دختر و پسر و برداشتن حريمهاي اخلاقي بود.
اينها باعث شد ما در حوزه به صورت تشكيلاتي كار كنيم تا هم نگاه كارشناسانهاي داشته باشيم و هم به مراكز فرهنگي كشور، اطلاعرساني مناسبي را ارايه دهيم.
دفتر مطالعات و تحقيقات زنان، از مهر ماه سال ٧٧ به صورت رسمي افتتاح شد، ولي عملاً پس از تصويب ساختار تشكيلاتي، از خرداد ٧٨ به طور جدي آغاز به كار كرد. اين دفتر، وابسته به مركز مديريت حوزههاي علميه خواهران (زير مجموعهي شوراي عالي حوزهي علميه قم) است.
با چه مشكلات و موانعي رو به رو هستيد؟
ما در حوزهي مطالعات زنان، دو مشكل داريم: يك مشكل در حوزهي ديني خودمان است كه توضيح دادم؛ مشكل ديگر، كمبود افراد توانمند در مديريت و تحقيق و پژوهش، در حوزهي مسايل زنان است. در گوشه و كنار حوزه كمتر افرادي را ميتوانيم پيدا كنيم كه به واسطهي ضرورتهايي كه خودشان به آن رسيدهاند، سالياني از عمرشان را درگير مسايل زنان كرده باشند. به نظر ميرسد براي اصلاح مسايل و حتي شبهات موجود، ما به اندازهي كافي، نيروي انساني كارشناس نداريم.
دفتر مطالعات و تحقيقات زنان، از چه بخشهايي تشكيل شده است؟
اين دفتر، داراي دو بخش عمدهي پژوهش و اطلاعرساني است. آموزش نيز زير مجموعهي بخش پژوهش است. دورهي اول آموزش، در سال ٧٨ براي حدود بيست نفر از خواهران برگزار شد؛ خواهراني كه سطح سه را گذرانده بودند. برخي از آنها در دروس خارج شركت ميكنند و يا دورههاي تخصصي ديگري را مانند حقوق گذراندهاند. اينها در اين دورهي آموزشي، با پايههاي انديشهي ديني و غربي نسبتِ به زن آشنا ميشوند و تفاوت نگرشهاي ديني را با نگرشهاي غربي در اين خصوص مطالعه ميكنند.
جهان اسلام با مسئلهي زنان رو به رو بوده و در اين زمينه، تحقيقات و دست آوردهايي داشته است. آيا دفتر مطالعات و تحقيقات زنان، در دو بخش پژوهش و آموزش، با اين مطالعات ارتباط برقرار كرده است؟
جريانهايي كه ما در صد سال اخير در ايران به عنوان روشنفكري ديني يا نوانديشي ديني داشتيم، بسيار متأثر از روشنفكران جهان عرب بوده است. در يكي دو دههي اخير، روشنفكران حوزههاي علميه به واسطهي اين كه تسلطشان به زبان عربي بيش از زبانهاي خارجي ديگر بوده است، بيشتر از مجراي منابع اهل تسنّن با مسايل جديد آشنا شدهاند. بنده وقتي در بحث مطالعات زنان نگاه ميكنم، ميبينم حرفهاي جديدي كه بين طلبهها يا كارشناسان ديگر كه به حوزه نزديكترند، زده ميشود، پنجاه سال پيش قاسم امين در كتاب «تحرير المرأة» زده است يا ديگران زدهاند. ما به اين منابع هم دسترسي داريم. در كتابخانهي پژوهشي خودمان علاوه بر منابع شيعه، منابع سنّي هم يافت ميشود و اگر منابع ديگري نيز به دستمان برسد، تهيه ميكنيم.
ويژگياي كه اهل تسنّن دارند اين است كه زودتر و بيشتر از ما به نوانديشي ديني پرداختهاند. همين طور از نظر پيوند انديشههايشان با حكومت، مباحث حكومتي در ميان آنها بيش از ما مطرح بوده است؛ مانند مقاصد شريعت، اهداف دين و ملاكات احكام. آنها در دهههاي گذشته در اين زمينهها تأليفاتي داشتهاند. از اين جهت منابع اهل سنّت برايمان حايز اهميت است كه با نوآوريها و نگرش آنها آشنا شويم تا زمينهاي براي نوآوري و احتمالات جديد و جستوجو در منابع شيعه ايجاد شود. به نظر ميرسد در يكي دو دههي اخير تا اندازهاي تحقيقات ما، دست كم بخشي از آن، به سمت سنّي زدگي پيش رفته است؛ يعني انديشههاي اهل سنت بر ذهنيت محققان ما تاثيرات محتوايي گذاشته و تحقيقات ما رنگ آنها را گرفته است. ما اين تأثيرپذيري را مفيد نميدانيم.
چه امكانات پژوهشي، اين دفتر در اختيار دارد؟
از روز اول، بناي ما بر اين بود كه كتابخانهي مجهزي داشته باشيم؛ به اين معنا كه در زمينههاي مختلفِ زن و خانواده، كتابهايي را كه از نظر علمي مهم هستند يا از نظر تاثير اجتماعي مهم هستند (كتابهاي به زبان فارسي، عربي و انگليسي) جمعآوري كنيم. الآن ما درصدد ايجاد يك كتابخانهي تخصصي داخلي نه عمومي هستيم؛ يعني پژوهشگراني كه ميخواهند با ما همكاري كنند، به اين مجموعه، دسترسي داشته باشند.
شايد اطلاع داشته باشيد كه اولين كتابخانهي تخصصي زنان كه اعلام شده، كتابخانهي مركز امور مشاركت زنان رياست جمهوري است كه شش هزار جلد كتاب دارد. كتابخانهي ما اگر چه در حدود دو هزار و دويست جلد كتاب دارد، اما كتابهاي خاص آن در مورد زن و خانواده، از كتابخانههاي ديگر بيشتر است.
كار ديگري كه انجام شده، جمعآوري مجموعهي مقالات مرتبط با زنان است؛ زيرا در مقالات، مطالب به روز و مفيدتري يافت ميشود. مقالات گردآوري شده، حول نزديك به پنجاه محور تنظيم شده است. هم چنين مجلاتي كه به مسايل محتوايي زنان ميپردازند، مانند: فرزانه، زنان، حقوق زنان، پيام زن و ... را جمعآوري ميكنيم، به اضافهي بولتنهاي تخصصي زنان. در مورد اسناد مربوط به زنان، مانند اسناد كنفرانسهاي جهاني نيز، مجموعهي نسبتاً مفيدي گردآوري شده است. اكنون نزديك به نود عنوان كتاب به زبان انگليسي موجود است. در حال حاضر ما مشغول ردهبنديِ كتابها هستيم. پايان نامهها و پژوهشهاي انجام شده را هم تا ميتوانيم، تهيه ميكنيم.
ميزان استقبال طلاب ـ برادران و خواهران ـ و پژوهشگران حوزهي مسايل زنان از فعاليتها و امكانات دفتر مطالعات و تحقيقات زنان چگونه بوده است؟
يكي از مشكلات ما در ارتباط با پژوهشگران، ويژگي خاص حوزهي مطالعات زنان است. حوزههاي ديگر يك پيشينهاي دارند، مثلاً پيشينهي كلام، بيش از هزار سال است، ولي حوزهي مطالعات زنان، تا به الآن به رسميت شناخته نشده است. از اين رو، خواهران تصور ميكردند مطالعات زنان يك كار تفنّني و متفرقه است و برادران فكر ميكردند اين حوزهي مطالعاتي، مربوط به مردان نميشود. از همين رو، ما در گام نخستين، تلاش در اصلاح ذهنيتها داشتهايم. برگزاري اين دورهي آموزشي خواهران، باعث شد كه اصلاح فكري در آنها ايجاد شود. هم چنين باعث شد نگاه ديگران نيز به مسايل زنان معطوف شود.
با مراكز فرهنگي خارج از حوزه علميه نيز ارتباط داريم كه اين ارتباط روز به روز بيشتر ميشود و آنها هم خوب استقبال ميكنند. امسال سير صعودي مراجعهي پژوهشگرانِ علاقهمند، محسوس بوده است.
آيا تاكنون پژوهشي را منتشر ساختهايد؟
حاصل دورهي اول آموزشي، كتابي شد به نام «درآمدي بر نظام شخصيت زن در اسلام» كه در آن جريانشناسي مسايل زنان در ايران و غرب مطرح، و به ويژه جريان فمينيسمي تحليل گرديد. اين كتاب به منظور تدريس در حوزههاي خواهران تدوين شده است كه اكنون در پايهي چهارم يا پنجم تحصيلي خواهران تدريس ميشود. جلد دوم اين كتاب نيز ان شاء اللّه در سال ٨٠ منتشر ميشود.
كار ديگر ترجمهي سيزده مقالهي توصيفي دايرة المعارف رايتيج است كه مباحث آن در ارتباط با فمينيسم است، مثل زبانشناسي فمينيسم، تاريخ فمينيسم؛ هنر جنسي و .... ترجمهي مقالات به پايان رسيده و هم اكنون مراحل نهايي خود را پشت سر ميگذارند.
كتاب ديگري كه در دست انتشار داريم و قرارداد آن نيز بسته شده است، «اخلاق جنسي» است. كتاب «اخلاق جنسي» شهيد مطهري، با وجود فوايد بسيارش، بسياري از مباحث را ندارد. ما در اين كتاب نگاه شاملتري به مباحث اخلاق جنسي داريم.
كتابي هم در حال آماده است كه مباحث مربوط به نشستهاي تخصصي دفتر مطالعات و تحقيقات زنان را كه در خردادماه سال جاري دربارهي ديدگاه بينالمللي در زمينهي زن برگزار شد، در بر دارد.
در بخش اطلاعرساني چه فعاليتهايي انجام گرفته است؟
از جمله فعاليتهاي اطلاعرساني، پشتيبانيِ اطلاعاتي مبلغان بوده است؛ به اين ترتيب كه براي كساني كه ميخواهند فعاليت تبليغي كنند، طي جلسات يا جزواتي، اطلاعاتي را دربارهي مباحث مربوط به زنان، به صورت فشرده ارايه ميكنيم. سال گذشته برادرانِ طرح هجرت دفتر تبليغات تماس گرفتند و به جهت اين كه بيشترين مخاطبان طرح، خواهران هستند، پيشنهاد دادند مقالاتي در «ره توشه راهيان نور» دربارهي مباحث زنان چاپ شود كه اين كار انجام شد، ولي در ادامه از طرف آنها پيگيري نشد كه البته قابليت ادامه همكاري را دارد.
ما در بعضي كنفرانسها و جلسات كارشناسي مراكزي چون «شوراي فرهنگي اجتماعي زنان» و «مركز امور مشاركت زنان» شركت ميكنيم. آشنا نمودن فرماندهان عالي سپاه با مباحث زنان، شركت در همايش انجمن همبستگي زنان، كنفرانس «زن و سيما» كه از سوي شوراي فرهنگي اجتماعي زنان برپا شد، نيز از ديگر فعاليتهاي اين دفتر است.
با دفاتر مربوط به زنان در دستگاههاي حكومتي در ارتباط هستيم، مانند: دفتر مشاور رياست قوه قضائيه (سركار خانم يزدي)، دفتر امور زنان وزارت كشور كه كل كميسيون بانوان استانداريها، زيرمجموعهي آن است (سركار خانم اشرف بروجردي)، دفتر امور زنان مجمع تشخيص مصلحت نظام (سركار خانم ليلا بروجردي)، مركز امور مشاركت زنان در رياست جمهوري (سركار خانم زهرا شجاعي)، شوراي فرهنگي اجتماعي زنان وابسته به شوراي عالي انقلاب فرهنگي (سركار خانم منيره نوبخت)، مشاور رياست صدا و سيما (سركار خانم پروين صليحي).
در خصوص موضوعهاي فقهي در بخش تحقيقات، چه برنامهاي داريد؟
طرحي كه ما داريم اين است كه ابتدا در موضوعات مختلف فقهي، تتبّعي صورت بگيرد تا معلوم شود پايگاه هر نظريهي فقهي در متون و آراي علما و فقها چگونه است. آيا آن مسئله قدر مسلّم و اجماعي بوده و اساساً چه كساني ادعاي اجماع در آن مسئله دارند؟ آيا يكي از طرفين فوق، مشهور است يا مشهور نيست؟ و اين كه به چه ادلهاي استناد شده است؟ اين تتبّعات، بعضي از نقاط را براي ما روشن ميكند؛ يعني گاه دانسته ميشود كه اين حكم، قدر متقن و محكم هست كه اصلاً نبايد سراغش رفت؛ مثلاً حكمي است كه از ضروريات شيعه محسوب ميشود و در مواجهي با شبهات، اين پشتوانهي خوبي است براي اين كه ما اينجا محكم بايستيم. در پارهاي موارد، از قديم اختلافات علمي حول آن موضوع وجود دارد كه ما خودمان را موظف نميدانيم كه در اين موارد حتماً يك نظريه را بگيريم و خيلي روي آن تعصّب به خرج دهيم، همين طور در مسايل جديدي كه مطرح ميشود؛ البته تحقيقات علمي بايد به گونهاي باشد كه حوزه به عنوان جامعهي علمي آن را تأييد كند و بالآخره از طريقي به دستگاه مرجعيت برسد و پشتوانهي فتوايي پيدا كند، و گرنه براي هر حرفي ميتوان كسي را در حوزه پيدا كرد كه آن را تاييد كند.
برنامههاي آيندهتان چيست؟
برنامهاي كه از ابتدا داشتيم اين بود كه سياههاي از مسايل زنان را در حوزههاي مختلف، نظير فقه و حقوق، اقتصاد، خانواده، اجتماع، سياست، تربيت و ... تهيه كنيم و بعد ببينيم اولويتهايش كدام است تا بر اساس آن وظيفه و خطمشيِ مجموعه را براي آينده ترسيم كنيم. اين كار آغاز شد، ولي به كندي پيش ميرفت. سبك كار را عوض كرديم تا مجموعهي ما و مراكز ديگر بيشتر با آن درگير شوند. در نظر داريم ساليانه يك «هم انديشي» را در مورد مسايل زنان برگزار كنيم. همايش امسال، هم انديشيِ مقدماتي بود و چند سؤال مهم از دستگاههاي كارشناسي كشور و اشخاص حقيقي كه پژوهشگر مسايل زناناند، پرسيديم مانند: مهمترين مسايل و مشكلات زنان را چه ميدانيد؟ ملاكتان در طبقهبندي مشكلات و مسايل چيست؟ آيا اهميت مسايل مورد نظر شما، به دليل فراواني آنها است يا تاثيرگذاري آنها در حوزههاي ديگر؟
ممكن است شما بگوييد زنان مشكل اشتغال دارند الآن چند ميليون دنبال كار ميگردند، ولي مسئلهي فرار دختران از خانه مسئلهي مهمتري است، چرا كه به وسيله آن بحرانهاي جديتري براي خانواده ايجاد ميشود.
پرسشهاي ديگر موارد زير بودند: ريشه اين مشكلات را در چه ميدانيد؟ رويكرد كلي ما در اصلاح مسايل و مشكلات زنان چگونه بايد باشد؟ آيا فرهنگ سازي كنيم؟ آيا بايد اصلاحات حقوقي را انجام دهيم؟ نهادهاي زنان را تقويت نماييم؟ آيا حوزهي علميه بايد سرمايهگذاري خاصي بكند؟
همانديشي در اين زمينه، ششم بهمن ٧٩ برگزار شد.
براي همانديشي، علاوه بر فراخوان عمومي مقالات، با افراد خاصي قرارداد پژوهشي بستيم و با كارشناسان و مسئولان نهادهاي مختلف، مصاحبههايي را ترتيب داديم و در حاشيه همانديشي، ميزگردها و جلسات بحث و گفتوگو بر پا گرديد.
گزارشاز:مهديخسروي